राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगले सार्वजनिक गरेको स्थानीय तहको कार्यसम्पादन मूल्यांकन प्रतिवेदनले तारकेश्वर नगरपालिकालाई ५९.२९ अंकमा सीमित गरेको छ।
एक वर्षअघिसम्म ८५ अंक पार गरी ‘उत्कृष्ट’ सूचीमा रहेको नगरपालिकाको यो गिरावटले नेतृत्व, प्रशासन र राजनीतिक प्रतिबद्धतामाथि नै गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
नेपाली कांग्रेसबाट निर्वाचित नगरप्रमुख कृष्णहरि महर्जन र उपप्रमुख सृजना बुर्लाकोटीको नेतृत्वमा रहेको तारकेश्वर नगरपालिकाले आर्थिक वर्ष २०७९/८० मा संस्थागत क्षमता स्वमूल्यांकन (LISA) मा ८७.५ अंक र वित्तीय सुशासन जोखिम मूल्यांकन (FRA) मा ८६.५ अंक हासिल गरेको थियो।
तर आर्थिक वर्ष २०८०/८१ को मूल्यांकनमा नगरको समग्र कार्यसम्पादन ५९.२९ अंकमा झरेको छ—जुन झण्डै २८ अंकको गिरावट हो।
काठमाडौं जिल्लामै पुछारमा तारकेश्वर
आयोगको प्रतिवेदनअनुसार काठमाडौं जिल्लाभित्रका प्रतिस्पर्धी नगरपालिकासँग तुलना गर्दा तारकेश्वरको स्थिति झन् स्पष्ट हुन्छ:
· नागार्जुन नगरपालिका : ७०.६३ अंक
· टोखा नगरपालिका : ६५.६७ अंक
· कागेश्वरी मनहरा नगरपालिका : ६१.८२ अंक
· तारकेश्वर नगरपालिका : ५९.२९ अंक
· कीर्तिपुर नगरपालिका : ५७.४१ अंक
अर्थात्, एक वर्षअघि जिल्लाकै अग्रपंक्तिमा रहेको तारकेश्वर अहिले ‘मध्यम–तल’ समूहमा सीमित भएको छ। जिल्लाभित्र नागार्जुन, टोखा र कागेश्वरी मनहरासँग मात्र होइन, समग्र राष्ट्रिय मूल्यांकनमा पनि नगरले आफ्नो स्थान गुमाएको छ।
कहाँ चुक्यो तारकेश्वर ?
प्रतिवेदनले कार्यसम्पादन गिरावटका मुख्य पाँच क्षेत्र औंल्याएको छ:
१. विकास योजना कार्यान्वयन
आव २०७९/८० मा करिब ८० प्रतिशत योजना पूरा गरेको तारकेश्वरले आव २०८०/८१ मा यो दर घटाएर झण्डै ५५ प्रतिशतमा झारेको छ। ठेक्का प्रक्रियामा ढिलाइ, भुक्तानीमा देखिएका समस्या र नियमित अनुगमनको अभावले योजना अलपत्र पर्ने क्रम बढेको हो।
२. पुँजीगत खर्चको अवस्था
नगरको पुँजीगत खर्च क्षमता ७० प्रतिशतबाट झरेर ४५ प्रतिशतमा सीमित भएको छ। संघ र प्रदेशबाट प्राप्त विशेष अनुदानसमेत समयमा खर्च हुन नसकेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
३. राजस्व परिचालन
आन्तरिक राजस्व संकलन लक्ष्यको तुलनामा ३० प्रतिशत मात्र भएको छ। सम्पत्ति कर, व्यवसाय कर, मनोरञ्जन करलगायतका आन्तरिक स्रोत संकलनमा नगरपालिका प्रभावकारी हुन सकेको छैन।
४. सेवा प्रवाह र नागरिक सन्तुष्टि
नागरिक वडापत्रको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको छैन। सेवा लिन आउने नागरिकको गुनासो व्यवस्थापन प्रणाली कमजोर छ। डिजिटल सेवा विस्तारमा सुस्तता र सेवा केन्द्रमा कर्मचारीको उपस्थिति अनियमित हुँदा नागरिकले झन्झट बेहोर्नुपरेको स्थानीयको गुनासो छ।
५. वित्तीय सुशासनमा जोखिम
FRA सूचकांकमा ८६.५ बाट झण्डै २७ अंकको गिरावट आउनुले वित्तीय अनुशासन र आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली नै कमजोर भएको संकेत गरेको छ। सार्वजनिक खरिद प्रक्रियामा पारदर्शिता र जवाफदेहिता प्रभावित हुँदा यस्तो अवस्था आएको विज्ञ बताउँछन्।
नेतृत्वको परीक्षा : कांग्रेसकै नगरप्रमुख,काग्रेसकै उप-प्रमुख
२०७९ को स्थानीय तह निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसबाट नगरप्रमुखमा निर्वाचित कृष्णहरि महर्जनले ११ हजार ९८८ मत प्राप्त गरी एमालेका रामेश्वर बोहरालाई पराजित गर्नुभएको थियो । उपप्रमुखमा पनि कांग्रेसकै सृजना बुर्लाकोटी निर्वाचित हुनुभएको थियो । यसर्थ, नगरमा कांग्रेसको एकल नेतृत्व छ।
तर, केन्द्र र प्रदेशमा कांग्रेसकै सरकार हुँदा पनि आफ्नै दलको नेतृत्वमा रहेको तारकेश्वरले कार्यसम्पादनमा भने फड्को मार्न सकेन । यसले दलगत समन्वय र शासनको प्रभावकारितामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ ।
नगरप्रमुख महर्जनले विकास, पारदर्शिता र सुशासनको बारम्बार प्रतिबद्धता जनाउँदै आए पनि कार्यान्वयन पक्ष भने निकै कमजोर देखिएको छ । सार्वजनिक कार्यक्रममा उद्घाटन, शिलान्यास र घोषणामा सक्रिय देखिने मेयरको टोली योजना सम्पन्न गर्ने दर र सेवा प्रवाहको गुणस्तरमा भने चुकेको देखिन्छ ।
नगरको प्रशासनिक नेतृत्व सम्हालिरहेका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत धर्मराज लम्सालको भूमिका पनि प्रभावकारी देखिएको छैन । आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली, वित्तीय अनुशासन र कर्मचारीको कार्यसम्पादन मूल्यांकनमा सुधार गर्न नसक्दा संस्थागत क्षमता नै कमजोर भएको देखिन्छ ।
भाषण र व्यवहारबीचको दूरी
नगरप्रमुख महर्जनले प्रत्येक सार्वजनिक कार्यक्रममा सुशासन र विकासको नारा दोहोर्याउने गर्नुभएको छ । तर, प्रतिवेदनले देखाएको यथार्थ भने फरक छ:
· “समयमै बजेट खर्च” भन्ने दाबी वार्षिक प्रतिवेदनमा मात्र सीमित छ ।
· “पारदर्शी सेवा प्रवाह” का नारा पोस्टर र ब्यानरमा चम्किए पनि सेवा केन्द्रमा नागरिकले उस्तै झन्झट बेहोर्न बाध्य छन् ।
· “नमुना नगर” बनाउने घोषणा गरिए पनि अंक र परिणामले भने ओरालो यात्रा देखाएको छ ।
स्थानीय बुद्धिजीवी र अगुवाहरू भन्छन्— ‘मेयरको भाषण उकालो लागिरहेको छ, तर अंक र नतिजा भने ओरालो झरिरहेको छ ।’
सुधारका लागि तत्काल गर्नुपर्ने काम
प्रतिवेदन सार्वजनिक भएसँगै नगरभित्र आत्मसमीक्षा सुरु भएको छ। सुधारका लागि निम्न कार्यसूची तत्काल कार्यान्वयन गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ:
१. योजना कार्यान्वयनमा समयसीमा कडाइ – अधुरा योजना पूरा गर्न वडागत रुपमा समयसीमा तोकी अनुगमन गर्ने ।
२. राजस्व परिचालन रणनीति – सम्पत्ति कर, व्यवसाय कर, मनोरञ्जन करलगायत आन्तरिक स्रोत संकलनलाई प्रभावकारी बनाउने ।
३. डिजिटल सेवा विस्तार – नागरिकलाई घरैमा सेवा पुर्याउने गरी अनलाइन प्रणाली विकास गर्ने ।
४. आन्तरिक लेखापरीक्षण सुदृढीकरण – वित्तीय अनियमितता रोक्न आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली कडा बनाउने ।
५. नागरिक सुनुवाइ कार्यक्रम – वडा स्तरमा नियमित नागरिक सुनुवाइ गरी गुनासो सुन्ने र सम्बोधन गर्ने संयन्त्र बनाउने ।
६. कर्मचारी क्षमता अभिवृद्धि – कार्यसम्पादनमा आधारित मूल्यांकन प्रणाली लागू गर्ने र तालिम प्रदान गर्ने ।
निष्कर्ष : अंकको गणितले के भन्छ ?
तारकेश्वर नगरपालिकाले एक वर्षमै ८५ बाट ५९ मा झरेको अंकले एउटै सन्देश दिन्छ— विकासको ‘गति’ मात्र होइन, विकासको ‘प्रभावकारिता’ र ‘प्रणालीगत मजबुती’ कमजोर भएको छ ।
यो गिरावट नेतृत्वको प्राथमिकता, प्रशासनिक सक्रियता र राजनीतिक इच्छाशक्तिमाथि नै प्रश्नवाचक चिह्न हो । कांग्रेस नेतृत्वको नगरपालिका हुँदा पनि कार्यसम्पादन यसरी चुक्नु दलगत शासन पद्धतिको सीमा मात्र होइन, नागरिकको विश्वासको पनि ओरालो यात्रा हो ।
नगरप्रमुख महर्जन र उपप्रमुख बुर्लाकोटीका लागि अबको बाटो स्पष्ट छ— या त नतिजा सुधारेर अर्को वर्षको प्रतिवेदनमा ‘उकालो’ देखाउने, या फेरि भाषण उकालो र अंक ओरालोको शृङ्खला दोहोर्याइरहने ।
तारकेश्वरका नागरिकको अपेक्षा भने सरल छ— अंक मात्र होइन, प्रभावकारी सेवा । तर अंकले नै सेवाको झलक दिने हुँदा ५९.२९ केवल संख्या होइन, नेतृत्वका लागि चेतावनी घण्टी हो ।
