काठमाडौं – नेपालमा पछिल्लो पाँच दशकयता सयौँ ठूला र हजारौँ साना उद्योग–कारखाना बन्द भएका छन्।
सरकारी स्वामित्वका ऐतिहासिक कारखानादेखि निजी क्षेत्रका उत्पादन उद्योगसम्म निरन्तर बन्द हुँदै गएपछि मुलुकमा औद्योगिक विकासको बाटो अझै अवरुद्ध भएको विशेषज्ञहरू बताउँछन्।
🔹 उद्योग बन्दको तथ्यांक
उद्योग विभागका उपलब्ध विवरणअनुसार नेपालमा दर्ता भएका उद्योगमध्ये ठूलो हिस्सा लामो समयदेखि उत्पादनविहीन छन्।
इलाममा मात्रै Cottage and Small Industry Development Committee मा दर्ता भएका २,८३७ उद्योगमध्ये करिब १,३८५ उद्योग बन्द भइसकेका छन्।
सुनसरी–मोरङ औद्योगिक क्षेत्रमा पछिल्ला दुई दशकमा ३२ ठूला–मझौला उद्योग बन्द भएका छन्।
त्यस्तै, सरकारी स्वामित्वका प्रमुख उद्योगहरू — भृकुटी कागज उद्योग, जनकपुर चुरोट कारखाना, हेटौँडा कपडा उद्योग, हिमाल सिमेन्ट उद्योग, गोरखकाली रबर उद्योग र बुटवल धागो कारखाना समेत वर्षौँदेखि उत्पादनविहीन छन्।
🔹 किन बन्द भए उद्योगहरू ?
विशेषज्ञहरूले उद्योग बन्द हुनुका प्रमुख कारणहरू यसप्रकार छन् :
1. राजनीतिक अस्थिरता – सरकार निरन्तर बदलिँदा दीर्घकालीन औद्योगिक योजना अघि बढ्न सकेन।
2. ऊर्जा संकट – २०६०/७० को दशकमा लामो लोडसेडिङका कारण धेरै कारखाना नोक्सानमा गए।
3. कच्चा पदार्थ र प्रविधिको अभाव – आयातमा निर्भरता, प्रतिस्पर्धी प्रविधि अभाव।
4. श्रमिक आन्दोलन र वेतन विवाद – धेरै कारखाना मजदुर आन्दोलन सहन नसकेर बन्द भए।
5. नीति–नियमको अस्थिरता – लगानीमैत्री वातावरण नहुँदा निजी क्षेत्रका लगानीकर्ताले उद्योग बन्द गर्नुपर्यो।
🔹 प्रभाव
उद्योग बन्द हुँदा हजारौँ नेपाली युवा रोजगारीबाट वञ्चित भए। हाल मुलुकको ठूलो संख्यामा युवा श्रमिक वैदेशिक रोजगारमा निर्भर छन्। नेपालमा बेरोजगारी बढ्नुका प्रमुख कारणमध्ये उद्योग बन्द हुनु पनि मुख्य हो।
उद्योगी–व्यवसायीहरूको भनाइ छ – “राजनीतिक स्थिरता र लगानीमैत्री नीति बिना नेपालमा नयाँ उद्योग खोल्ने वातावरण छैन।”
🔹 समाधानतर्फ
विशेषज्ञहरूले मुलुकको औद्योगिक विकासलाई पुनर्जीवन दिन सरकारलाई केही ठोस कदम चाल्नुपर्ने सुझाव दिएका छन् :
औद्योगिकीकरणलाई प्राथमिकता दिने दीर्घकालीन नीति
लगानीमैत्री कानुनी वातावरण
ऊर्जा र पूर्वाधारमा सस्तो पहुँच
उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यक्रम
साना तथा मझौला उद्योगलाई सब्सिडी र प्रविधि सहयोग
:- नेपालमा पछिल्लो ५० वर्षमा उद्योगहरू निरन्तर बन्द भइरहनु मुलुककै आर्थिक संरचना कमजोर भएको संकेत हो। यदि अब तत्काल औद्योगिक सुधारका ठोस कदम नचालिए, नेपाल अझै वैदेशिक रोजगारीमै निर्भर हुने र देशभित्र रोजगारी सिर्जना गर्न नसक्ने अवस्था बढ्ने विशेषज्ञहरूको चेतावनी छ।
