काठमाडौँ – पतिसँगै जीवन–मरणमा साथ दिनुपर्छ भन्ने अन्धविश्वास र धर्मको गलत व्याख्याबाट जन्मिएको सती प्रथा दक्षिण एसियाली समाजमा लामो समयसम्म गहिरो रूपमा प्रचलित रह्यो। यस प्रथाअनुसार पति मृत्यु भएमा पत्नीलाई जबरजस्ती वा सामाजिक दबाबका कारण पतिको चितामा जीवितै जलाइन्थ्यो।
इतिहासकारहरूका अनुसार यसको ठ्याक्कै उत्पत्ति कसले र कहिले गरेको भन्ने प्रमाण छैन, तर प्राचीन आर्यकालदेखि नै विशेष गरी क्षत्रिय परिवारमा यो चलन जरा गाडेको पाइन्छ। ऋग्वेदमा यसको प्रत्यक्ष आदेश नभए पनि पछि स्मृति र पुराणहरूको गलत व्याख्याले यसलाई “धार्मिक कर्तव्य”को रूपमा चित्रण गरियो।
यो प्रथाले महिलाको स्वतन्त्रता खोस्नुका साथै हजारौँ महिलालाई जबरजस्ती ज्यान गुमाउन बाध्य बनायो। सती भएकी महिलालाई देवीको रूपमा पूजा गर्ने चलनले समाजमा यसलाई अझ बलियो बनाएको थियो।
तर १८औँ शताब्दीतिर भारतमा समाज सुधारकहरूले यसविरुद्ध आवाज उठाउन थाले। विशेष गरी राजा राममोहन रायले सती प्रथाविरुद्ध ऐतिहासिक आन्दोलन चलाई यसलाई अमानवीय प्रथा प्रमाणित गरे। उनको प्रयास र निरन्तर संघर्षपछि तत्कालीन गभर्नर जनरल लर्ड विलियम बैन्टिकले सन् १८२९ मा भारतमा सती प्रथा औपचारिक रूपमा बन्द गर्ने ऐतिहासिक घोषणा गरे।
नेपालमा पनि सती प्रथा लामो समयसम्म चलिरहेकै थियो। अन्ततः वि.सं. १९८० (सन् १९२४) मा प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरले यसलाई कानूनी रूपमा पूर्ण रूपमा अन्त्य गरिदिए।
आज सती प्रथालाई विश्वले एक अमानवीय र क्रुर परम्परा मान्छ। यसले देखाउँछ कि अन्धविश्वास र धार्मिक नाममा गरिएको प्रथाले कस्तो पीडादायी इतिहास सिर्जना गर्न सक्छ। समाज सुधारकहरूको बलिदान र कानूनी सुधारकै कारण आज यो प्रथा समाप्त भएको छ।
